Cem'ül Cem
Kâşâni'ye göre fark, nazarî Hak mülâhazasını henüz inkişaf ettiremeyenlerin marifet ve zevk-i ruhânileri -burada aynı anlayışı paylaşmadığımızı belirtmeliyim- cem', halkı aradan çıkararak Hak mülâhazasıyla müstağrak hale gelme; cem'ül-cem' ise, halkı Hak'la kâim görme, duyma zirvesidir ki, bu makam aynı zamanda cem'den sonra gelen cem' üstü fark makamıdır. Böyle bir makamda sadece ve sadece Cenâb-ı Hakk'ın ef'âl, sıfât ve zâtî şe'nleri mülâhaza edildiğinden Hazreti Hak, bu mertebe kahramanlarının -keyfiyeti meçhul- gören gözü, işiten kulağı ve tutan eli olması itibarıyla, onların nisbî-kisbî fiilerine terettüb eden kendi ef'âlini, o mertebenin mazhariyetine hitap sadedinde, esbâb-ı âdiyeyi bütün bütün vazifeden azl ile kendine nisbet eder ki; "Onları siz öldürmediniz Allah öldürdü; attığın zaman da sen atmadın; ancak Allah attı" (Enfâl, 17) âyeti mucizât-ı nebeviye hakkındaki sarâhatinin yanında, bu mertebeye işaret ettiği de pek çok mutasavvifînin müşterek görüşüdür.
- tarihinde hazırlandı.